İnsanoğlu, tarih boyunca putlar yaptı. Kimi taştan, kimi tahtadan, kimi altından, kimi de kendi elleriyle kurduğu düzenin içine yerleştirdi. Sonra da dönüp o putların önünde eğildi. Üstelik çoğu zaman eğildiğinin farkına bile varmadı.
Çünkü put dediğimiz şey her zaman bir heykel, bir taş parçası ya da kutsal kabul edilen bir nesne değildir. Bazen bir hurafedir, bazen sorgulanmadan kabul edilmiş bir inanç, bazen kimin ne zaman, nasıl ve neden ortaya çıkardığı bilinmeyen bir gelenek, bazen de insanın kendi korkularından inşa ettiği görünmez bir duvardır.
Putlar yalnızca tapınaklarda yaşamaz. Evlerimizde, sofralarımızda, kahvehanelerimizde, siyaset koridorlarında, belediye makamlarında, dernek yönetimlerinde, iş yerlerinde, hatta zihnimizin en kuytu köşelerinde yaşarlar.
Hurafe inançları dinin yerine koyar, kulaktan dolma bilgileri iman zannederiz. Birileri tarafından ısmarlanmış adetleri, gelenek ve görenekleri sorgulamayı saygısızlık kabul ederiz. Oysa bir şeyin eskiden beri yapılıyor olması, onun doğru olduğu anlamına gelmez. Her gelenek masum, her alışkanlık masumiyet belgesi taşımaz. Bazen cehalet, gelenek kılığına girerek kuşaktan kuşağa aktarılır.
Daha da acısı, adaletsizliğin karşısında susmayı öğreniriz. Güçlüden korkar, güçsüzün sesini duymayız. Haksızlığa uğrayanın yanında durmak yerine, haksızlığı yapanın kim olduğuna bakarız. Makamı varsa susar, parası varsa eğilir, arkasında güçlü birileri varsa görmezden geliriz.
Sonra da kendimize adaletli, vicdanlı, inançlı ve dürüst insanlar olduğumuzu anlatırız.
İşte insanın kendi kendine kurduğu en büyük putlardan biri de budur!
Para puttur mesela. İnsanlığın, dostluğun, emeğin ve onurun önüne geçtiğinde putlaşır. Makam puttur. Hizmet etmek için değil, başkalarının üzerinde güç kurmak için istendiğinde putlaşır. Alışkanlık puttur. Yanlış olduğunu bildiğimiz hâlde vazgeçemediğimiz her davranış, zihnimizde kendisine bir taht kurar.
Bir de makam seviciliğimiz var ki evlere şenlik!
Dün eleştirdiğine bugün yanaşan, dün karşı çıktığına bugün methiyeler düzen, dün kapısından geçmediğinin bugün kapısında bekleyen bir anlayışın adı ne yazık ki siyaset değil, çıkarın önünde eğilme sanatıdır. Kimin ne söylediğinden çok, kimin söylediğine bakarız. Doğruyu söyleyenin kim olduğuyla ilgilenir, doğrunun kendisini çoğu zaman görmezden geliriz.
Cehalet de başlı başına bir puttur. Üstelik kendisini en iyi gizleyen putlardan biridir. Çünkü cahil, bilmediğini bilmediği zaman kendisini herkesten bilgili zanneder. Sorgulamaz, araştırmaz, okumaz; fakat hüküm vermekten de geri durmaz. Başkasının düşüncesini dinlemek yerine kendi ezberini tekrar eder. Bilginin karşısına kibri, aklın karşısına taassubu koyar.
Böylece düşünmeyen, sorgulamayan, itiraz etmeyen, yalnızca kendisine öğretileni tekrar eden bir insan topluluğu ortaya çıkar.
Peki, bütün bunların ortasında inanç nerede duruyor?
İnanç, insanı daha adil, daha merhametli, daha dürüst ve daha vicdanlı yapmıyorsa, orada bir kez daha durup düşünmek gerekmez mi? İnancından söz edip kul hakkına giren, adaletten söz edip güçlüye boyun eğen, ahlaktan söz edip çıkarı için her türlü ilkeyi çiğneyen insanın önce kendi putlarıyla yüzleşmesi gerekmez mi?
Çünkü insanın dilindeki inançla hayatındaki davranış birbirini tutmuyorsa, ortada ciddi bir mesele vardır.
Biz çoğu zaman putları yıkmaktan söz ederiz ama kendi putlarımıza dokunulmasını istemeyiz. Başkasının yanlışını eleştirmekte oldukça cesur, kendi yanlışımızla yüzleşmekte bir o kadar korkağız. Başkasının ezberini bozmak isteriz ama kendi ezberimizin bozulmasına tahammül edemeyiz.
Putlara dokunmadıkça putperestler ortaya çıkmaz, diye düşünmek belki de tam burada anlam kazanıyor. Çünkü putları yaşatan yalnızca onları yapanlar değil, onların karşısında susanlar, sorgulamayanlar ve dokunulmazlık zırhı giydirenlerdir.
Bir toplumun en büyük yoksulluğu parasızlık değildir. Düşünce yoksulluğudur. En büyük çürümesi de yalnızca ahlaksız insanların çoğalması değil, ahlaksızlığa itiraz edecek insanların giderek azalmasıdır.
İnsan bazen bir taşa tapar, bazen bir paraya, bazen bir makama, bazen bir siyasi lidere, bazen de kendi doğrularının mutlaklığına... Üstelik bunların hiçbirini put olarak görmez. Çünkü insanın en zor vazgeçtiği şey, kendisine vazgeçilmez olduğunu düşündüren şeydir.
Belki de işe önce buradan başlamak gerekiyor.
Önce kendi zihnimizin kapısını açalım. Ezberlerimizi, korkularımızı, çıkarlarımızı, alışkanlıklarımızı ve bize sorgulamadan miras bırakılan doğrularımızı masaya yatıralım. Biraz okuyalım, biraz araştıralım, biraz düşünelim. En önemlisi de kendimizi eleştirmekten korkmayalım.
Çünkü özgürlük, yalnızca zincirlerinden kurtulmak değildir. Bazen insanın kendi elleriyle ördüğü zincirleri fark etmesidir.
Ve unutmayalım; putların en tehlikelisi, insanın kendi içinde taşıdığı ama bir türlü put olarak kabul etmediğidir.
Hülasa, insanın yıkamayacağı en büyük putu kendisidir.
Vesselam.
