Toplum olarak yaşadığımız zorluklar karşısında, neden hala bu kadar çok güldüğümüzü hiç düşündünüz mü? Yoksulluğun, adaletsizliğin ya da umutsuzluğun ortasında bile hala espri yapabilmek, kulağa tuhaf gelir belki. Ama tam da orada bir sır gizlidir: mizah, hayatta kalmanın en eski yollarından biridir.
Yazar Clive Barker der ki, “Karanlıkta kim olduğumuzu keşfederiz.” Mizah da işte o karanlığın içinde parlayan bir ışıktır. İnsan zorluklarla yüzleştiğinde yalnızca canı yanmaz, bu zorluk karşısında daha önce kendisinde hiç fark etmediği bir gücü görme fırsatı da yakalar.
Psikolojik araştırmalar bu konuda ne söylüyor? Mizah, öyle başıboş bir tepki değil, stresle baş etmenin de etkili bir yoludur. Martin ve Lefcourt’un (1983) çalışmalarına göre, özellikle “benliği güçlendirici mizah” biçimi, kaygı ve stresin fizyolojik etkilerini azaltıyor.
Yani hayatın absürtlüğüne gülebilmek, bir savunma değil, bir sağ kalma becerisi aslında.
Türkiye gibi politik ve ekonomik olarak gergin atmosferlerde mizah, yalnızca gülmekle kalmaz; bir kolektif terapi işlevi görür. Toplumsal baskıların, yasakların, korkuların içinden geçerken insanlar gülerek birbirine göz kırpar: “Ben de aynı şeyi hissediyorum.” der gibi.
Bu yüzden mizah, yalnızca bireysel bir rahatlama değil, bir dayanışma biçimidir.
Freud’un “espiri” üzerine yazdıklarını hatırlayalım: “Mizah, bastırılmış duyguların zararsız bir yolla dışa vurumudur.” Yani gülmek, yasaklanmış öfkenin, ifade edilemeyen umutsuzluğun başka bir dili. Bir bakıma mizah, insan ruhunun politik biçimidir, söylenemeyeni söylemenin, bastırılanı görünür kılmanın yolu.
O yüzden gülmek, yüzeysel bir neşe değil; karanlıkla olan ilişkimizi dönüştürme biçimidir. Her şaka, biraz da “devam ediyorum” demektir. Belki de bu yüzden en umutsuz zamanlarda bile gülebilmek, insanın kendi gölgesine karşı kazandığı küçük ama onurlu bir zaferdir.
📚 Kaynakça (APA 7 Formatında)
- Barker, C. (1995). Books of Blood. Sphere Books.
- Freud, S. (1960). Jokes and their relation to the unconscious (J. Strachey, Trans.). W. W. Norton & Company. (Orijinal eser 1905’te yayımlandı)
- Martin, R. A., & Lefcourt, H. M. (1983). Sense of humor as a moderator of the relation between stressors and moods. Journal of Personality and Social Psychology, 45(6), 1313–1324. https://doi.org/10.1037/0022-3514.45.6.1313
- Lefcourt, H. M., & Martin, R. A. (1986). Humor and life stress: Antidote to adversity. Springer.